Domates Yetiştiriciliği

DOMATES YETİŞTİRİCİLİĞİ

Domates, Dünyada üretimi yapılan en önemli sebze türlerinden biridir. Domatesin anavatanı, Peru ve Ekvatorun yer aldığı Güney Amerika ülkeleridir. Domates, ilk defa Meksikalılar tarafında kültüre alınmış ve Yeni Dünyanın keşfinden sonra Amerika’dan Avrupa’ya ve Dünyanın diğer tarafların yayılmıştır. Ülkemize 1900 yıların başlarında Adana’da yetiştirilmeye başlanmıştır.

Ülkemizde örtü altı sebze yetiştiriciliği 1950’li yıllarda başlanmış olup, 1990’lı yıllara kadar yavaş bir büyüme göstermiş, 1990’lı yıllardan sonra ise hızlı bir artış meydana gelmiştir. Örtü altı sebze yetiriciliğinde türler karşılaştırıldığında en büyük payı domates almaktadır.

Domates, kısa vejetasyon süresinde yüksek verimliliği ile her yıl artan üretim ve tüketim miktarı yüksek ticari öneme sahip bir bitki türüdür. Aynı zamanda, içermiş olduğu vitaminler, minareler amino asit, seker ve lifler ile iyi bir besin kaynağıdır.

Domates, meyvesi yenen sebzeler içinde en çok tüketilen önemli sebzelerden birisidir. Ülkemizin tüm tarımsal alanlarında açıkta yetiştiriciliği yapılmasına rağmen, örtü altı yetiştiriciliği, daha çok Ege, Akdeniz ve Marmara bölgesinde yapılmaktadır.

 

 

 

 

 

 

 

Bodur (yer) ve sırık domates

 

Büyüme tipi açısından domates üç gruba ayrılır.

  1. Bodur domatesler
  2. Yarı bodur domatesler
  3. Sırık domatesler

Sırık domatesler örtüaltı yetiştiriciliği için uygun tiplerdir.

Domates tohumu çimlendikten sonra toprak yüzeyine çıkan fidede 2-7 adet yapraklı boğum oluştuğunda, sürgün ucunda başkalaşım meydana gelerek, çiçek tomurcuğu oluşur ve bu yüzden bitkinin boyuna büyümesi durur. Ancak çiçek salkımını taşıyan yaprak koltuğundaki yan sürgün tomurcuğu uyanarak sürer ve bitkinin boyuna uzaması bu yan sürgün vasıtasıyla devam eder. Bundan sonraki her sürgünde 1-3 yapraklı boğum oluşturduğunda, yukarıda anlatılan olay aynen tekrarlanır. Böylece sırık domateslerin boylanması 2-5 m’ye kadar devam eder. Bodur domatesler­de ise oluşan çiçek tomurcuğunun yanından yeni bir büyüme ucu oluş­maz boylanma devam etmez.

Domateste çimlenmeyle beraber oluşan kökçük uzayarak kazık kökü oluşturur. Kazık kök, uzamaya devam ederken üzerinde yan kökler oluşur uygun koşullarda kökler 1,5-5 m ye uzayabilir. Örtü altı koşullarında yetiştirilme dönemine ve çeşitlere göre değişmekle birlikte kökler 30-40 cm yayılabilir ve 60 cm derinliğe kadar inebilirler.

Gövde başlangıçta otsu yapıda iken, yaşlandıkça odunsulaşır, fakat buna rağmen artan bitki ve meyve ağırlığını taşıyabilecek kapasitede de­ğildir. Bu sebeple başlangıçta dik duran gövde, zamanla yer üzerinde ya­yılmaya başlar.

Domates 6-7 gerçek yapraktan sonra ilk çiçek salkımı görülür. Sonraki çiçek salkımları birinci çiçek salkımından sonraki 2-4 yapraktan sonra meydana gelir. Salkımdaki çiçek sayısı 3 den 400 değişiklik gösterebilir. Çiçek salkımları basit (tekli) veya bileşik (dallanan) yapıda olabilir.

EKOLOJİK İSTEKLER

İklim İstekleri

Domates, ılık ve sıcak iklim sebzesidir. Soğuklardan hoşlanmaz. Yetiştirme döneminde sıcaklık -20C ye düşerse, bitki tamamen zarar görür. Sıcaklık, 140C altına düştüğü zaman olgunlaşma gecikir ve verim düşer. Bitki büyümesi için en uygun sıcaklık, 22-260Cdir. Sıcaklık 150C’nin altına ve 350C’nin üstüne çıktığı zaman meyve tutumunda düzensizlikler olmak­tadır. Gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkının 8-12 0C derece olması istenir. 110C altındaki sıcaklıklarda çiçekler açar, ancak tozlanma ve döl­lenme açısında problemler yaşanır. İyi bir tozlanma ve döllenme için sı­caklığın en az 16-170C den yüksek olması gerekir.

Genel olarak sıcaklık 240C’nin üzerine çıktığında, seralar havalandırılmaya başlanmalıdır. Sera içinde oransal nem, % 65-70 olmalıdır. Döllen­me için ise nemin %70-80 olması gerekir. Domates yetiştiriciliğinde ışığın da önemi büyüktür. En az 6 saat doğrudan güneş ışığı alan yerlerde yetiştirilmelidir. Isının yüksek, ışığın düşük olduğu dönemlerde bitki zayıf gelişir ve boya kaçar, ısının düşük ışığın yüksek olduğu dönemlerde ise bitki gelişimi yavaşlar. Düşük ışıklanmada şiddetli meyve dökümleri görülmektedir.

Domates, toprak bakımından fazla secici değildir. Hava ve su tutma kapasitesi iyi ve tuzluluk içermeyen derin topraklardan hoşlanır. Kumlu topraklardan hafif killi topraklara kadar hemen her toprak tipinde yetişir. Derin, geçirgen, su tutma kapasitesi iyi, organik ve besin maddelerince zengin pH’sı 5-7 (hafif asit) olan topraklarda en iyi sonucu verir. Domates derin köklü bir bitki olduğu için yapılacak toprak işlemesinde sürüm de­rince yapılmalıdır.

Çeşit Seçimi

Domateste çeşit seçimini pazar istekleri, yetiştiricilik dönemi, yetişti­ricilik yapılan bölgede zarar yapan hastalık ve zararlı etmenlerin varlığı gibi birçok faktör etkiler. Günümüz koşullarında F1 çeşitler yüksek verim, kalite ve hastalıklara dayanıklılık özellikleri ile ön plana çıkmışlardır.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Domates çeşitleri

 

 

Hasat tarihi

Çift Ürün Sonbahar Ağustos Eylül Kasım-Şubat
  İlkbahar Ocak-Şubat Nisan-Temmuz
Tek Ürün   Ekim Şubat-Temmuz

Ülkemizde örtü altında farklı dönemlerde yetiştiricilik yapılmakta ve bu dönemlerde de iklim özellikleri farklılık göstermektedir. Çeşit seçimi yapılırken verimli, hastalık ve zararlılara dayanıklı, kaliteli, Pazar isteklerine uygun ve yetiştirme dönemine uygun çeşitler seçilmelidir.

 

Yetiştirme Tekniği

Domates tohumu, yetiştiricilik yapılacak alana doğrudan ekilebildiği gibi, günümüzde yetiştiricilik; tohum sarfiyatının azaltılması, erkencilik sağlaması, düşük çimlenmeyi ve düzensiz çıkışı önlenmesi, toprak koşul­larının tohumla ekime uygun olmaması, uygun tohum ekim mibzerlerinin yokluğu ve yazlık sebzeler için erken ilkbahar döneminde düşük sıcaklık 

risklerinden kaçınmak gibi nedenlerle fideler yetiştirilerek elde edilen hazır fidelerin, yetiştiricilik yapılacak alana şaşırtılması yoluyla yapılmak­tadır

Fide yetiştiriciliğinde, genel olarak ( torf, perlit, vermikulit) veya (torf, perlit, toprak) veya (yanmış hayvan gübresi, kum, toprak) gibi karışımlar kullanılır. Yanmış hayvan gübresi, kum, toprak karışımında 1:1:1 oranı kul­lanılır. Torf, perlit, toprak karışımında 2:1:1 oranı kullanılmaktadır. Hazırla­nan fide yetiştirme ortamları, viyoller veya plastik torbalara doldurulur. Fide yetiştirme materyali ile doldurulmuş fide torbalarının veya viyollerin iyice sulanması ve sonra tohum ekiminin yapılması gerekir.

Tohumların 3-4 saat ıslatıldıktan sonra ekilmeleri çimlenmeyi kolay­laştırır. Tohumlar 1-3 cm. derinliğinde ekilmelidir. Tohum ekimini takiben tekrar hafifçe sulanması faydalıdır. Tohumların çimlenmesi için en uygun toprak sıcaklığı, 12-15 °C olmalıdır. Bu sıcaklıklarda tohumlar 5-13 gün içinde çimlenir. Tohum ekiminden 5-7 hafta sonra elde edilen fideler asıl yetiştiriciliği yapılacak olan araziye dikilebilir.

Örtü altı domates yetiştiriciliğinde kullanılan tohumların çok pahalı olması ve çiftçi şartlarında fide yetiştiriciliğinde tohum kaybının çok ol­ması sebebi ile daha ekonomik bir yetiştiricilik için fide firmalarında te­min edilen fideler vasıtası ile yetiştiricilik yapılmaktadır.

Dikim Yerlerinin Hazırlanması ve Dikim

Serada toprak hazırlığı yapılırken, toprak analizleri yapılıp gerekli taban gübreleri verildikten sonra son kez sulama yapılır ve toprak tava geldiğinde derin bir şekilde devirmeden sürüm yapılır ve dikim yerleri hazırlanır. Dikim tek sıralı düşünülüyorsa, 100×50, 80×50, 90×40 ölçüle­rinde; çift sıralı düşünülüyorsa, 120x(60×40), 100x(60X50) ölçülerinde ve kuzey-güney istikametinde yapılır. Dikim yapılacak fidelerin uygun bü­yüklüğü, 5-6 gerçek yapraklı olduğu dönemdir. Özellikle yaz aylarında dikim işlemi öğleden sonra veya bulutlu havalarda yapılmalıdır ki fideler fazla su kaybından zarar görmesin. Diğer bütün fidelerde olduğu gibi şa­şırtmada en önemli konu can suyudur.

Gübreleme

Çiftlik gübresi, toprağa ve üzerinde yetiştirilecek ürünlere gerekli be­sin maddelerini sağlar. En önemli yararı, toprağı humus yönünden zenginleştirmesidir. Çünkü çiftlik gübresinde bulunan besin maddeleri, ticari gübrelere göre çok düşük oranlardadır. Bunun yanında, humusun sağla­dığı yararlar ise oldukça fazladır. Bu yararları şu şekilde sıralayabiliriz:

  • Humusça zengin olan toprakların işlenmesi daha kolay olur.
  • Toprağın su tutma ve havalandırma özelliği artar.
  • Toprağın mikroorganizma faaliyeti artırılır. Böylece bitkinin alacağı be­sin maddesi alımına yardımcı olunur.
  • Humusla fazla ağır ve killi topraklarla, hafif ve kumlu toprakların olum­suz yönleri giderilir ve sebze tarımına daha yararlı bir şekle gelmesini sağlar.
  • Toprakta besin maddelerinin tutunmasını sağlar.
  • Toprak tuzlanmasının önüne geçer. Tuzluluğu azaltır.
  • Az miktarda besin maddesi verir.

Domates yetiştiriciliği için, ticari gübrelerin dışında, dekara önerilen çiftlik gübresi 3-5 tondur. Bu miktar çiftlik gübresi hiç olmazsa 2-3 yılda bir defa tarlaya verilmelidir. Ancak kullanılacak çiftlik gübresinin taze olma­ması, en az bir yıl eskimiş yani yanmış olması faydalıdır. Yanmamış çiftlik gübreleri kullanılmamalıdır.

Domateste ilk meyve büyümeye başlayıncaya kadar azotlu gübre uy­gulamalarına dikkat etmek gerekir. Bu aşamaya kadar bitkinin azot ihtiyacı düşüktür. Erken dönemdeki fazla azotlu gübreleme bitkilerin vejatatif ola­rak aşırı gelişmesine neden olurken meyve tutumunu azaltır. Domateste kaliteyi en çok etkileyen element potasyum olup, azot potasyum oranı en az / veya 2/3 düzeyinde tutulmalıdır. Domates üretiminde toplam azo­tun %10-30 u toprakta tutunması iyi olan fosforun %90-100 ü ve potasyu­mun %50-60 ı fide dikimi öncesinde taban gübresi olarak verilirken geriye kalan kısımlar üst gübre olarak tatbik edilir. Domates yetiştiriciliğinde iyi yanmış çiftlik gübresi de kuşkusuz diğer birçok üründe olduğu gibi doma­tes de çok önemlidir.

Sulama

Serada domates yetiştiriciliğinde sulamaya çok dikkat etmek gerekir. Dengeli bir gelişme için bitki meyveye yatana kadar az fakat sık sulama yapılmalı meyve tutumundan itibaren su miktarı arttırılmalıdır. Can suyu bolca verilmeli daha sonraki sulamalar az olmalıdır. Bu, bitki kök gelişimi­ni teşvik eder.

Askıya Alma

Serada domates yetiştiriciliğinde daha çok sırık çeşitler kullanılır. Tek başına dik büyüyemeyen domates bitkilerinin mutlaka askıya alınmaları veya bir herekle dik durmalarının sağlanması gerekir.

Askıya Alma;

  • Bitkileri dik tutabilmek
  • Bitkilerin ışık gören yüzeyini arttırmak
  • Sere içindeki hava hareketini sağlamak
  • Verim ve kaliteyi artırmak
  • Erkencilik sağlamak
  • Bakım ve hasat işlemlerini kolaylaş­tırmak
  • Bitki ömrünü uzatmak için önemli bir uygulamadır.

Askıda dikkat edilecek en önemli konu, özellikle meyveler oluştuğunda bitkilerin alacağı ağırlığı çekecek dirence sahip yapıların inşasıdır. Bu yapılara her bitki için ayrı ip bağlanır. İpler bitkiye 3. veya 4. yaprağın gövdeye birleştiği yerin altından gövdeyi boğmayacak şekilde bağlanır. Askıya alma işlemi bitkilerin elastik olduğu öğleden sonra yapıl­malıdır ki bitkide yaralanmalar oluşmasın. Askıya alınan bitkilerin boyları aynı hizada olmalıdır. Bitkiler aynı hizada olamazsa aşağıda kalan bitkiler gölgede kalacağı için verimliliği düşecektir.

Budama

Örtü altı domates yetiştiriciliğinde yapılacak diğer önemli bir işlem, topluca budama denilen koltuk alma, yaprak alma ve uç alma işlemleridir. Domateste gövde ile yaprak sapı arasındaki gözlerde çıkan sürgünlere kol­tuk adı verilir. Bu sürgünlerin alınması işlemine de koltuk alma denir. Tek gövdeli olarak büyümesini istediğimiz bitkinin şeklini korumuş oluruz. Kol­tukların alınma devresi 5-15 cm boya eriştikleri zamandır. Erken koparıldık- larında yeniden çıkma ihtimalleri varken, geç koparıldıklarında hem boşa besin maddesi tüketmiş olurlar hem de bitkide açılacak yara yüzeyi artmış olacaktır. Koltuk alma işlemi bitkinin su içeriğinin yüksek olduğu sabah sa­atlerinde yapılmalıdır. Bu budama için gereken işçilik azaltacağı gibi kol­tukların bitkiden kolay ayrılması sebebi ile daha az yara tabası oluşur.

Yaprak alma diğer bir budama şeklidir. Olgunlaşmaya başlayan salkım­ların altındaki yapraklar alınarak olgunlaşma hızlandığı gibi havalandırma ve ışıklanma da sağlanmış olur. Ayrıca yaşlı ve hasta yapraklarda alınır. Yap­raklar aşağı doğru değil de yukarı doğru koparılmalıdır. Bir başka budama şekli de uç almadır. Bitkilerin fazla uzamalarını engellemek için uç alma işlemi yapılır.

 
Domates bitkisi, sabahtan öğleye kadar su içeriği yüksek olduğu için daha kırılgandır. Bu sebeple bütün budama işlemleri bu aralıkta yapılmalı­dır. Bu işçilik süresini ve yara tabakası oluşmasını azaltır. Budamada dikkat edilecek diğer önemli bir nokta ise budama yapılırken tırnak tabakası bı­rakılmamalıdır.
Uç alma işlemi, planlanan son hasat tarihinden kış aylarında 8-12 hafta, yaz aylarında 5-6 hafta önce bırakılacak son salkımın 3-4 yaprak üzerinden yapılır. Uç alma işlemi ayrıca bitkinin gelişmesini durdurarak meyvenin ol­gunlaşmasını hızlandırır.

Havalandırma

Örtü altı domates yetiştiriciliğinde en önemli kültürel işlemlerin biride yetiştirme ortamın havalandırılması işlemidir. Güneşli bir günde dış ortam soğuk olsa bile örtü altı koşulları bitki için optimum iklim koşullarının üs­tüne çıkabilir. Örtü altı koşullarında hava oransal nemimin % 60-90 arasın­da olması istenir. Hava oransal nemi optimum koşullardan aşağı düşerse verim ve kalite kayıplarına sebep olur. Üstüne çıkarsa hastalık ve zararlı yoğunluğu artar. Erken sonbahar veya geç ilkbahar da havalandırma ile ortam sıcaklıkları yeterli düzeye düşmeyebilir Bu dönemlerde gölgeleme materyalleri ile sera gölgelendirilmeli ve ortam sıcaklıkları düşmesi sağlan­malıdır.

HASAT

Serada Tek Ürün yetiştiriciliğinde Şubat ayında başlayan hasat, Tem­muz ayına kadar sürer. Sonbahar yetiştiriciliğinde, Kasım ayı ortalarında başlar, Şubat ayı ortalarında biter. İlkbahar yetiştiriciliğinde ise Nisan ayın­dan Temmuz ayına kadar sürebilir.

Domatesin yeşilden kırmızıya kadar oluşan farklı olum dönemlerinde hasat edilebilmesi nedeniyle, hasat zamanı; pazara olan uzaklığa, yol du­rumuna ve tüketici istekleri gibi faktörlere bağlı olarak belirlenir.

Hasat yapılırken dikkat edilmesi gereken en önemli konular şunlardır.

  • Hasat yapan işçilerin hasadın nasıl yapılacağını bilmelidirler.
  • Hasat havanın kuru ve serin olduğu sabah saatlerinde yapılmalıdır.
  • Domatesi hasat eden işçilerin elleri temiz olmalı ve hasat yaparken meyveyi fazla sıkarak zarar vermemelidirler.
  • Hasat sırasında kullanılan kaplar, hasat edilen meyveye zarar vermeye­cek şekilde yumuşak ve temiz olmalıdır.
  • Hasat sırasında kullanılan taşıma kapları tamamen doldurulmamalı- dır.
  • Hasat edilen domatesler, taşıma kabına yavaş bırakılmalıdır.

Hasat edilen domatesin toplandığı yer temiz olmalı ve direk güneş ışığı almamalıdır.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir